Nga Smederevka, përmes Ramës në krye të NATO-s deri te helikopteri i Cecës – gjërat po bëhen serioze në Ballkan

Informacione interesante, emocionale dhe të lehta. Lajme shpotitëse të parezistueshme për publikun naiv, por edhe për një pjesë të madhe të mediave, zbulojnë një dobësi serioze, por edhe mekanizma për përhapjen e dezinformatave shumë më të rrezikshme.

 

Kur pjesa më e madhe e mediave në Maqedoni publikuan se Smederevka nga Ballkani, e cila kushton gjysmë euro, shitet në Francë si verë Burgundi për 250 euro, rallë kush dyshon në vërtetësinë e kësaj storjeje. Nuk është as hera e parë dhe as e dyta që burimet lokale janë përdorur me shumë sukses nga kompanitë e huaja. Menjëherë filluan diskutimet rreth ajvarit, alsharit…

Përndryshe, lajmi i revistës online për verëra “Vino i fino” nga Serbia fillimisht u transmetua nga disa media serbe, por mediat maqedonase e pranuan menjëherë masovikisht dhe e publikuan atë.

Tituj të bujshëm:

“Skandal në Francë: “smederevka maqedonase shitet si verë Burgundy për 250 euro për litër! “, “Skandali i verës franceze – Smederevka maqedonase shitet si verë premium nga Burgundy”, “Francezët shitën verën maqedonase si të tyren”, “Verërat franceze u mbushën me Smederevkë maqedonase nga Mërzenci”, “Europol: Smederevka maqedonase shitet si verë franceze”, “Te pronari Gjoko në Mërzenci kushton 0,5 euro, kurse e njëjta verë në Francë kushton 250 euro”… Por edhe tituj më të moderuar, si “Smederevka si një alternativë e mirë ndaj verërave franceze shitet për 250 euro.

Pamje e ekranit e njërit prej titujve kryesorë në mediat maqedonase rreth Smederevkës maqedonase në Burgundy

Teksti ishte plot me detaje. Nga një hetim i Europolit, te deklaratat e “pronarit Gjoko nga Mërzenci”, vera e të cilit “arriti në Burgundy”, dhe një entolog francez që i përshkruan gjerësisht vetitë e dy klimave dhe verërat përkatëse. Nga entuziazmi, mediat nuk i kushtuan shumë vëmendje detajeve. As shqiptimi i saktë i “chablis” (shabli) dhe “montrachet” (montrashe), as emri i etnologut – Tele Repomachet, të cilin ata që ishin më të sigurt në shqiptimin e tyre francez e transkribuan si Tele Repomash. As që u shkoi ndërmend se emri shqiptohej ashtu siç shkruhej. Ashtu si shprehja serbe “tele-repom-mashe”, që është: viçi po tund bishtin. Ata nuk vunë re edhe një detaj tjetër të rëndësishëm – datën: 1 prill.

Ndërsa “Vino i fino” pasdite publikoi në mënyrë kulturore se teksti është një shaka e 1 prillit, “skandalin” e raportuan tashmë pothuajse të gjitha mediat maqedonase – kryesisht ato online. Shumica e tyre kishin tituj krejtësisht identikë, një pjesë e mirë kishin tekst identik, por asnjëra nuk i ka verifikuar pretendimet e medias serbe.

Pamje e ekranit të tekstit në portalin serb “Vino i fino” ku zbulojnë se bëhet fjalë për shaka

 

Shembull i paqëllimshëm shkollor për manipulim të informacionit

Edhe pse bëhet fjalë për shaka të 1 prillit, dhe për më tepër një shaka mjeshtërore, elementët që i përmban dhe mekanizmi me të cilin storje e Smederevkës u transmetua dhe u bë virale, pa dashje, është një shembull shkollor i manipulimit të informacionit.

Një titull befasues, një temë provokuese dhe grepa emocionalë e bëjnë storjen të parezistueshme për publikun, por edhe për mediat, të cilat, duke mos pasur kohën, kapacitetin apo profesionalizmin e mjaftueshëm për ta verifikuar atë, thjesht e transmetojnë atë. Kështu, storja përhapet spontanisht, edhe pa pasur nevojë për ndonjë kanal të veçantë për shpërndarjen e dezinformatave. Për më tepër, media të ndryshme theksojnë aspekte të ndryshme të storjes dhe kështu i japin asaj një “spin” ose këndvështrim të caktuar. Kështu, mediat grupohen natyrshëm – nga mediat që raportuan me saktësi, por për fat të keq, kanë transmetuar lajm të rreme, përmes grupeve mediatike me pronësi të afërt, ideologji apo politikë të ngjashme që u dhanë atyre këndvështrimin e tyre, deri te ato që, në fund, thjesht kopjojnë fjalë për fjalë. Përhapja amplifikohet veçanërisht përmes rrjeteve sociale, ku përdoruesit, ndryshe nga mediat, nuk janë të detyruar ta verifikojnë lajmin përpara se ta ndajnë atë.

Sead Xhigall, foto: Vanço Xhambaski

“Ky lajm ndërlidhet me një narrativë të pranuar se Maqedonia, megjithëse një vend i vogël gjeografikisht, ka një traditë të pasur të ushqimit të shijshëm dhe pijeve me cilësi botërore. Lajme të tilla nuk njohin kufij pasi janë potencialisht virale dhe shpesh publikohen në mediat tabloide. Ata shpesh publikojnë përmbajtje sensacionale dhe provokuese që synojnë të tërheqin vëmendjen dhe përdorin teknika të ndryshme për ta bërë informacionin viral, siç janë titujt “clickbait”, historitë polarizuese, temat dhe ngjarjet sensacionale, etj. Në Maqedoni, ndikimi i mediave online nga rajoni është ende i fortë dhe ato kalojnë lehtësisht nga një sferë gjuhësore në tjetrën, më shpesh nga Serbia, Kroacia, Bullgaria dhe Shqipëria”, shpjegon profesori universitar Sead Xhigall, komunikolog.

Arsyeja kryesore për përhapjen e saj, si dhe për përhapjen e dezinformimit gjatë, siç quhet tani, ndërhyrjes dhe manipulimit të informacionit nga jashtë (NMIJ), janë standardet e ulëta profesionale, njohuritë e ulëta mediatike, por edhe një narrativë e projektuar për të ngjallur emocione të forta, si dhe përdorimi i temave polarizuese, thekson profesori. Dezinformimi përhapet përmes grupeve të mediave për përmbajtje tabloide dhe propagandistike, dhe përhapet lehtësisht në rajon për shkak të ndikimit të tij të fortë.

“Këto dezinformata argëtuese dhe në dukje të padëmshme janë mjaft të zakonshme dhe ndodhin periodikisht në varësi të kontekstit të ngjarjeve.  Shumë shembuj janë të njohur, siç janë lojërat e rreme shpërblyese, lajmet për personazhe të famshme, ilaçet e rreme, rekomandimet e motivuara nga bestytnitë ose lajmet sensacionale si për shembull arratisja e një luani nga kopshti zoologjik i Manastirit disa vite më parë”, thotë eksperti i komunikimit Sead Xhigall, profesor universitar.

Pa dyshim, storja e Smederevkës ishte menduar si një shaka e padëmshme dhe pa qëllim “keqdashës”. Por, edhe si i tillë, ajo merr një “spin” (shtrembërim) sensacional dhe madje politik në mediat e ndryshme që e raportojnë atë.

Këto “shtrembërime” janë edhe më të theksuara në shakatë e tjera të 1 prillit në rajon të cilat, ndryshe nga “Smederevka”, morën edhe reagime politike – pikërisht ajo që është edhe qëllimi i çdo fushate ndërhyrjeje dhe manipulimi të informacionit. Një grusht dinakësh të tillë kanë shkuar aq larg sa kanë fituar qindra publikime mediatike dhe padyshim një audiencë prej miliona njerëzish.

Shakatë e 1 Prillit si traditë: Helikopteri kinez i Cecës dhe programi ekonomik i Malit të Zi

Shakatë e 1 Prillit dikur ishin një ritual i rregullt në mediat e rajonit. Sot, “Vijesti” i Podgoricës është një nga të paktët që e kultivojnë këtë traditë, dhe shpesh kjo provokon reagime serioze – nga publiku, nga politikanët, por edhe nga autoritetet shtetërore në Mal të Zi, por edhe në rajon.

Në vitin 2011, për shembull, në vitin e parë të ekzistencës së botimit online vijesti.me, ata njoftuan se Ceca Razhnjatoviç, ndaj të cilës zhvillohej proces gjyqësor në Serbi, kërkon shtetësi malazeze. Media njoftoi se Ceca do të mbërrinte nga Lubjana në aeroportin e Tivatit me helikopter kinez. Postimi, i publikuar në orën dy të mëngjesit më 1 prill, nga autori P. Travanj (travanj=treven= prill) deri në mëngjes kishte tërhequr më shumë se 5.000 reagime – nga njerëz që po “shpërnguleshin” jashtë vendit në shenjë revolte, politikanë që kërcënonin të revokonin shtetësinë e tyre, deri te korrespondentët që po përgatiteshin të prisnin fluturimin e Cecës në aeroportin e Tivatit. Përpara se “Vijesti” të mund të njoftonte se teksti ishte shaka tradicionale e 1 Prillit, mediat serbe morën një deklaratë nga Ministri i Brendshëm, Ivica Daçiç, ndërsa Ministria e Brendshme e Malit të Zi në një deklaratë shprehu indinjatë për “talljen” e autoriteteve që lëshojnë dokumente personale, por edhe të qytetarëve.

Pamje nga artikulli i “Vijesti”-t për Cecën dhe shtetësin e saj malazeze.

Vitin e kaluar, “Vijesti” e bëri ndoshta shakanë e saj më të suksesshme të 1 Prillit. Njoftimi se Serbia dhe Bosnja dhe Hercegovina “kanë kërkuar ta kopjojnë” programin ekonomik malazez “Evropa Tani” tërhoqi më shumë se 63.000 shikime në faqen e internetit të medias së Podgoricës, rreth 430 reagime dhe më shumë se 100 komente. Por, jehona e vëretë ishte shumë më e madhe.

Teksti i dytë, me të cilin “Vijesti” publikoiaprililili…” për shakanë, pati pothuajse 45.000 shikime vetëm në faqen e internetit të gazetës.

Në tekst, “një burim që mori pjesë në negociatat” tregon se Presidenti serb Aleksandar Vuçiç i kërkoi Ministrit të Financave, Sinisha Malit dhe Kryeministrit Millosh Vuçeviç që ta mbanin sekret “kopjimin” dhe t’i jepnin projektit një emër të ri, në mënyrë që të mos shoqërohej me atë malazez. Nëse eventualisht lidhen këto dy dokumente, teksti tregon me mjeshtëri se Vuçiç u urdhëroi ministrave të pretendonin se Mali i Zi e kishte kopjuar prej tyre dhe se programi serb është “më i shpejtë, më i mirë dhe më i madh”. Presidenti gjithashtu urdhëroi që Serbia ta zbatonte programin përpara se ai të miratohej në Bosnjë, në mënyrë që ata të mund të pretendonin se boshnjakët e kishin kopjuar atë prej tyre. Dhe, shtoi Vuçiç, rroga serbe duhet të jetë të paktën dhjetë euro më e lartë.

Ashtu si storja e Smederevkës, teksti i programit ekonomik është i mbushur me detaje, të cilat i japin besueshmëri, citon deklarata dhe përmend institucione, të cilat i japin besueshmëri, autenticitet dhe autoritet.

Më e rëndësishmja, njoftimi luan me krenarinë kombëtare – duke e inkurajuar atë tek njëra palë dhe duke e sfiduar tek pala tjetër. Kjo është pikërisht ajo që shkaktoi reagimet më të fuqishme.

Menjëherë reagoi Sinisha Mali, ndërsa mediat serbe pro-qeveritare e transmetuan atë pothuajse njëkohësisht. Në një postim të gjatë në Facebook, Mali dha një përshkrim të gjerë të masave dhe programeve të qeverisë serbe dhe rezultateve me të cilat, sipas tij, Serbia është “shumë përpara të gjithëve në rajon, së bashku”. Pothuajse, si në tekstin e “Vijesti”-t.

Por, jo të gjitha shakatë janë të suksesshme. Disa mbeten gjysmë qesharake, si p.sh. shakaja e ngathët e një tabloidi serb që pretendonte se BdheH kishte ndaluar byrekun me djath. Nga ana tjetër, në Kroaci, qeveria dhe partia HDZ e kritikuan portalin “Pensioni” (mirovina.hr) për shakanë për bonusin e hequr për pensionistët. Disa janë thjesht shaka të pakripa, si p.sh. ajo për një bombë, e cila zbrazi tre shkolla në Bihaq të Bosnjës dhe Hercegovinës.

Pamje nga një artikull në portali serb “Alo” ku thuhet se Bosnja ka ndaluar byrekun me djathë

Rama në krye të NATO-s, shakaxhiu në shtyllë turpi

Ndoshta asnjë shaka e kohëve të fundit e 1 prillit nuk ka pasur aq shumë efekt sa publikimi se Edi Rama do të bëhet Sekretar i Përgjithshëm i NATO-s.

Vetëm dy orë pas mesnatës, më 1 prill 2022, përdoruesja e X-it, Suzana Starkiv, shkroi në “X”:

“Edi Rama do ta pasojë Jens Stoltenbergun si Sekretar i Përgjithshëm i NATO-s. Thuhet se SHBA-të këmbëngulën veçanërisht që Sekretari i Përgjithshëm i ardhshëm të zgjidhej nga anëtarët e rinj të NATO-s. Kandidatë ishin kryeministrja estoneze Katja Kallas dhe kryeministri i Shqipërisë, Edi Rama. Kush do të jetë kryeministri i ardhshëm i Shqipërisë?” (Kaja Kallas, tani Përfaqësuese e Lartë e BE-së për Punët e Jashtme dhe Siguri, v.j.)

Gjatë 24 orëve në vijim, postimi u bë një shembull tipik i manipulimit të informacionit dhe i plotësoi të gjitha kriteret në listë: nga postimet në rrjetet sociale, përmes “larjes” së lajmit dhe ndërtimit, ose më saktë shkatërrimit, të besueshmërisë së burimit. Postimi në Twitter demonstroi në mënyrë të përsosur dhe të qartë joprofesionalizmin dhe paragjykimin e mediave dhe të saj, por edhe polarizimin e shoqërisë, si në nivel lokal ashtu edhe në rajon.

“Analistja, akademikja dhe studiuesja gjermane, Suzana Starkov, pretendon se Edi Rama është Sekretari i Përgjithshëm i ardhshëm i NATO-s pas Jens Stoltenbergut”, ishte titulli kryesor në disa media të Tiranës që në mëngjes.

“Në rregull njerëz, kjo është, kuptohet, një shaka e 1 Prillit (kuptohet!).” Nuk do ta shpjegoja fare këtë, por duhet ta bëj, sepse disa media në gjuhën shqipe e publikuan tweet-in pa e kontrolluar fare – madje e përcollën edhe gabimin tim drejtshkrimor në emrin e kryeministres estoneze në lajmet e tyre”, shkroi përsëri Suzana në Twitter.

Por, tashmë ishte tepër vonë. Lajmi u raportua gjerësisht nga dhjetëra media në gjuhën shqipe. I kaloi kufijtë dhe u transmetua në Kosovë, por edhe në Maqedoni dhe Serbi. Ndërsa Starikov po përpiqej të korrigjonte mediat në gjuhën shqipe, “lajmin” filluan ta transmetojnë edhe mediat në gjuhën serbe të rajonit. Në fund të ditës, “lajmi” u përhap edhe në mediat maqedonase.

Duke parë se gjërat Ballkan ishin bërë serioze, zonja që bëri shakanë e pavëmendshme vazhdoi të shkruante në Twitter se vetëm kishte bërë shaka dhe se mediat nuk duhet të raportojnë pretendime pa i verifikuar ato, por më kot. “Lajmi” për pozicionin e Edit në krye të NATO-s, i mbështetur nga amerikanët, tashmë ishte shpërndarë në dhjetëra media në tre gjuhë në rajon, ishte parë disa qindra mijëra herë, me mijëra shpërndarje dhe qindra komente.

Ndërkohë, disa lexues të mediave shqiptare filluan të linin komente se autorja ishte në të vërtetë Suzana Skenderi, një përkthyese nga Tirana e martuar në Gjermani.

Pamje nga një artikull në serbisht për Edi Ramën

Ndërsa zjarri nga shkëndija e Suzanës po përhapej në Ballkan, mediat në gjuhën shqipe filluan ta kualifikonin burimin ndryshe. Që nga fillimi, mediat në gjuhën shqipe u profilizuan: duke e përshkruar burimin, disa e përdornin shprehjen “analistja, akademikja dhe studiuesja e famshme gjermane”, ndërsa të tjerët “përkthyesja nga Gjermania”. Megjithatë, në fund të ditës, kur më në fund e pranuan se ajo po bënte shaka, të gjithë unanimisht e sulmuan për përhapjen e lajmeve të rreme.

Edhe Maqedonia herë pas here përballet me dezinformata që burojnë nga rrjetet sociale dhe marrin jehonë në media. Në shkurt të vitit 2022, në Manastir u shfaq një shaka se një luan iku. nga kopshti zoologjik. Ishte tema kryesore midis banorëve të Manastirit për disa ditë, derisa situata u sqarua nga policia dhe autoritetet lokale.

Gjuetia e “grepave” emocionalë

Çfarë kanë të përbashkët të gjitha këto storje dhe pse u bënë virale? E para është tema, e cila duhet të shkaktojë habi dhe interes, por edhe të jetë polarizuese, gjegjësisht të ketë “grepa” emocionale në të cilat do të “kapet” lexuesi – duke prekur krenarinë kombëtare, kulturën, traditën ose ndonjë vlerë tjetër të afërt me audiencën e synuar. Më shpesh, në këto “grepa” kapen edhe një pjesë e madhe e mediave, të cilat më pas e transmetojnë atë edhe më gjerësisht “falas” – që është elementi i dytë në mekanizmin e përhapjes. Përveç mediave të “kapura” spontanisht, dezinformatën, me këndvështrimin e vet, e përhapin më tej grupe mediash të afërta politikisht, ekonomikisht ose ideologjikisht, të cilat janë elementi i tretë në sekuencë, dhe i katërti, përdoruesit e rrjeteve sociale. Elementi i pestë në storje janë lexuesit, veçanërisht ata me kulturë të ulët informimit, ose të “edukimit mediatik”, të cilët njëkohësisht e “përtypin” me uri storjen dhe e ndajnë atë me gjithë zemër.

Dezinformatat janë të thjeshta, emocionale dhe shpesh përdoren figura stilistike për të theksuar mesazhin. Ato përmbajnë një “grep emocional” që “kapet” pas ndjenjave etnike, politike, historike ose kulturore, thekson analiza “Ndërhyrja e huaj dhe manipulimi i informacionit”. Ato shpesh plasohen nga një qendër (Beogradi, Tirana) dhe përhapen në rajon – mediat lokale i transmetojnë pa i verifikuar, për shkak të burimeve dhe kapaciteteve të kufizuara. Burimi më i madh i dezinformatave dhe  NHMI-së janë mediat online dhe rrjetet sociale, të përforcuara nga të ashtuquajturat “bote” dhe aktivitetet e koordinuara për të shfrytëzuar algoritmin. Shumë media online janë anonime dhe sensacionaliste, ndërsa paragjykimet politike, polarizimi dhe njohuritë e ulëta mediatike në shoqëri e rrisin cenueshmërinë dhe mundësojnë përhapjen e NHMI-së. Qytetarët mendojnë se dinë t’i dallojnë të pavërtetat mediatike, por shumë pak prej tyre i verifikojnë në të vërtetë. Të parat që goditen janë komunitetet lokale, për shkak të dallimeve etnike, politike dhe kulturore. Sistemi mediatik i Maqedonisë është i ndjeshëm ndaj ndikimeve ekonomike dhe politike, pa mekanizma të fortë rregullatorë, ndërsa mosbesimi në institucione dhe polarizimi politik e rrisin ndjeshmërinë ndaj ndikimit.

“Dezinformatat formulohen në mënyrë të thjeshtë dhe emocionale, gjë që i bën ato më të arritshme dhe më me ndikim për publikun e gjerë. Ato artikulojnë emocione, ngjallin empati, sulmojnë vlerat, minojnë besimin, shpesh janë të hartuara stilistikisht mirë me hiperbola, krahasime të papërshtatshme, anashkalojnë momentet kyçe që mund t’i japin një drejtim të ndryshëm argumentit-tezës së tyre dhe theksojnë aspekte problematike që i shërbejnë qëllimeve të tyre” – thekson studimi.

Por, ato kanë edhe një element tjetër, thelbësor – të ashtuquajturin “grep” emocional: “Madje edhe kur nuk ka lidhje të drejtpërdrejtë, ato nënkuptojnë çështje etnike, zhgënjime politike dhe tema historikisht problematike” – thuhet në analizë.

Edhe kjo analizë e nxjerr në pah ndikimin e fortë të ndërsjellë të vendeve në rajon dhe përhapjen e dezinformatave.

Nga rreth njëzet studime të konsultuara nga rajoni që e hulumtojnë problemin e dezinformimit, njëri e shpjegon atë veçanërisht shkurt dhe saktë – raporti analitik për Qendrën për Informacion, Demokraci dhe Qytetari në Universitetin Amerikan në Bullgari, Grupi i Punës për Dezinformimin në Shqipëri. Edhe pse përqendrohet në situatën në Shqipëri, elementët, teknikat dhe mekanizmat që i përshkruan janë universale për rajonin.

Grupi identifikon një sërë elementesh në transmetimin e dezinformatave. Modelet gjuhësore (“paternet linguistike”) i përfaqësojnë gjërat përmes kundërshtimeve bipolare, të cilat e portretizojnë botën në dualitete të qarta kundërshtuese: të mirë-të këqij, tanët-tyrët, patriotë-tradhtarë, demokratë-antidemokratë, Lindje-Perëndim. Ky mjet retorik ka për qëllim të polarizojë dhe thjeshtojë temat komplekse, duke mos lënë vend për dyshime.

Një element tjetër është zgjimi i emocioneve (nxitja emocionale). Ndër teknikat janë kërcënimet e vazhdueshme dhe të përsëritura, por edhe “kornizat e zemërimit”, gjegjësisht pretendime që synojnë të provokojnë zemërim ndaj grupeve të caktuara – politikanë, grupe etnike, emigrantë, të huaj…

Teknika efikase janë edhe personalizimi, kur citohen dëshmi fiktive, si dhe “provat” anekdotike në vend të të dhënave shkencore ose statistikore. Për të arritur intimitet, ose edhe për personalizim më të madh, storjet thuren rreth qytetarit të zakonshëm.

Në fund, zbatohet logjika e konspiracionit dhe ngjarjet e palidhura lidhen në storje të besueshme, por të pasakta, më shpesh rreth strukturave të fshehura dhe të fuqishme që i kontrollojnë gjërat.

Thjesht, secili prej këtyre elementeve, për arsye të tjera, është i pranishëm në storjen e Smederevkës. Nga kundërshtimi midis Perëndimit dhe Ballkanit, përmes zemërimit për shkak të shfrytëzimit ekonomik të verës me vlerë gjysmë euro që shitet për 250, te dëshmitë e pronarit, Gjoko, qytetarit të zakonshëm dhe etnologut, e deri te provat nga një hetim i Europolit.

Karakteristika e fundit, por jo më pak e rëndësishme e dezinformatave është përshtatshmëria e lartë e storjes dhe evolucioni i saj gjatë “ritregimit”, një rrugë nëpër të cilën kaloi edhe “Smederevka”.

“Aktorët e dezinformimit e përshtatin shpejt gjuhën dhe narrativin e tyre me ngjarjet aktuale” – thuhet në analizë, “ndërsa gjuha përshtatet për t’iu përshtatur normave stilistike të secilës prej platformave në të cilat migron storja” – nga memet në TikTok, përmes debateve të gjata në Facebook, diskurseve pseudo-akademike në Telegram…

Një element i fundit është lokalizimi, kur motivet globale të dezinformatave përshtaten sistematikisht për një vend të caktuar përmes kodeve të tij specifike kulturore, referencave gjuhësore dhe analogjive historike.

Përveç përmbajtjes, kopjohen edhe teknikat

Të gjithë këto elemente dhe taktika, si dhe i gjithë mekanizmi për përhapjen e dezinformatave, vërehen pothuajse rregullisht në rastet e raportuara të dezinformatave në rajon.

Në Shqipëri, organizatat “Faktoje” (Faktoje) dhe “SEE Check” (SEE Check) në vitin 2024 regjistroi më shumë se një mijë raste të postimeve të rreme ose vizuale manipuluese në Instagram, duke përfshirë edhe video virale që pretendonin në mënyrë të rreme se Bashkimi Evropian i kishte ndaluar produktet shqiptare. Këto përmbajtje e përdorin të njëjtën retorikë emocionale, si edhe ato të mëparshmet – duke u thirrur në krenarinë kombëtare dhe padrejtësinë, pa verifikim bazë të fakteve. Mekanizmin dhe teknikat i përshkruan shumë mirë Grupi i punës për dezinformimin në Shqipëri, i cili gjithashtu konkludon se centralizimi i mediave në Tiranë lë një boshllëk në pjesën tjetër të vendit, pronësia ideologjike e grupeve mediatike mundëson përhapjen pa pengesa të përmbajtjeve të njëanshme dhe mashtruese, ndërsa mediat, në përgjithësi, shërbejnë si përforcues të mesazheve të partive politike ose për përhapjen e përmbajtjeve “clickbait”. Platforma “TikTok” është cituar si një “vektor kritik” për përhapjen e dezinformatave, veçanërisht midis të rinjve, por fushata e qeverisë për ta mbyllur atë është kritikuar si jodemokratike. Sipas Grupit, influencuesit, argëtuesit, pseudo-ekspertët, si dhe grupet në Facebook dhe aplikacionet e mesazheve, luajnë gjithashtu një rol të rëndësishëm. Ndër temat ekzistuese të dezinformimit janë teoritë e konspiracionit për Kovid-19 dhe temat shëndetësore, teoritë që lidhen me Sorosin, luftën në Ukrainë, integrimi në Bashkimin Evropian…

Në Bosnje dhe Hercegovinë, platforma “Raskrinkavanje” (Raskrinkavanje) analizoi më shumë se 3.700 lajme dhe zbuloi se shumica e dezinformatave etno-nacionaliste fillojnë si shaka ose meme, të cilat më pas shndërrohen në lajme “të vërteta” në mediat lokale online. “Raskrinkavanje” ka edhe një seksion të veçantë për satirë, dhe trajton dezinformata që janë “në buzë të mendjes“, si storja e burrit që e identifikoi veten si dre, kështu që u qëllua nga gjuetarët. Platforma i kushton vëmendje të veçantë rrjeteve sociale. “Raskrinkavanje” deri më tani ka analizuar më shumë se 3.900 postime në Facebook, ndërsa “Tik-Tok”-u është identifikuar si një mjet i ri dhe veçanërisht i shpejtë për shpërndarjen e përmbajtjeve të tilla, gjë që tregon se sa shpejt një kontekst humoristik mund të transformohet në narrativë politike.

Kosova është një fushëbetejë për dezinformata si nga mediat serbe ashtu edhe nga ato në gjuhën shqipe. Midis narrativeve, sipas Raportit të “Metamorfozis” për hartëzimin e dezinformatave dhe të shoqërisë civile, janë edhe ato që thonë se formimi i bashkësisë së komunave serbe do të thotë se Kosova i është dorëzuar Serbisë, ose se SHBA-të nuk i mbrojnë muslimanët, e cila përhapet me anë të dezinformatave rreth konfliktit në Gaza. Seria vazhdon me akuzat për një “shtet mafioz” dhe narrativet ruse të transmetuara nga pala serbe, ose postimet për gjoja shpërndarjen e ushtrisë serbe në kufirin me Kosovën gjatë zgjedhjeve të vitit 2022 në Serbi, të shënuara në analizën “Perspektivat Gjeopolitike të Dezinformatave në Ballkanin Perëndimor”. Pas incidentit në Banjskë (2023), u vu re një fluks i madh dezinformatash, të cilat u shfaqën në grupet serbe në Facebook dhe më pas, brenda pak orësh, u morën dhe u transmetuan në gjuhën shqipe nga portalet lokale të Kosovës. Ky mekanizëm i transmetimit të shpejtë dhe ripaketimit të përmbajtjeve është identik me atë të storjes për Smederevkën.
Në Mal të Zi, gazeta e Podgoricës “Vijesti” është e njohur prej kohësh për shakatë e saj të 1 prillit, duke përfshirë edhe atë për se “gjoja BE-ja do të fusë tatim për rakinë”. Ky publikim, megjithëse i menduar si humor, u ribotua nga disa media rajonale dhe u shndërrua në “lajm” se Brukseli po ndërhyn në traditat e Ballkanit — i njëjti lloj i përshkallëzimit satiriko-politik që e shohim edhe te “Smederevka”. Por, duke lënë mënjanë shakanë, Qendra Malazeze për Forenzikë Digjitale vitin e kaluar ka analizuar më shumë se 62.000 publikime të mediave kombëtare dhe rajonale dhe arriti në përfundimin se 22 për qind përmbanin ndonjë formë manipulimi.

Dezinformatat transmetohen përmes grupeve mediatike që janë të afërta politikisht, ekonomikisht ose ideologjikisht, të cilat marrin përmbajtje nga njëri-tjetri. Duke shumëfishuar lajmet, ata po përpiqen të përmbytin hapësirën informative dhe të “hakojnë” algoritmet e agreguesve dhe të rrjeteve sociale.

“Një sërë studimesh konfirmojnë se ekzistojnë grupe mediash që krijojnë përmbajtje të këtill dhe janë pjesë e trazirave dhe ngjarjeve më të gjera globale. Për shembull, mediat kryesore rajonale që transmetojnë përmbajtje pro-ruse dhe anti-perëndimore rreth luftës në Ukrainë janë pak a shumë të njohura dhe të hartëzuara, grupe mediash që raportojnë vetëm pozitivisht dhe pa kritika për Kinën, pastaj rrjete që konsiderohen konservatore dhe anti-liberale, media me një ideologji të theksuar liberale ose të majtë dhe një sërë të tjerësh” – shpjegon Xhigal, i cili thekson se ka njohuri të konfirmuara për ndikimin rus dhe kinez në media, si dhe mediat pro-perëndimore që shpesh raportojnë në mënyrë jokritike dhe polarizuese. Ekzistojnë gjithashtu grupe rajonale që përhapin dezinformata mbi baza ideologjike dhe fetare, ndërsa mediat në rajon janë shumë të ndjeshme ndaj operacioneve dhe manipulimeve të NHMI-së, lehtësisht të korruptueshme dhe me standarde të dobëta për sa i përket gazetarisë profesionale dhe etike.

Përhapja ndihmohet në mënyrë indirekte, por me gjithë zemër, nga media “konvencionale”, të cilat në transformimin në epokën e internetit e humbën sistemin redaktues dhe praktikat e vendosura më parë për filtrimin e informacionit.

Gënjejnë të huajt, por gënjejnë edhe tanët

Roli i gënjeshtarëve vendas në operacionet e “ndërhyrjes dhe manipulimit të informacionit” theksohet gjithashtu në monitorimin e fushatave të ndikimit dhe dezinformimit në Ballkanin Perëndimor, të Institutit të Berlinit për Dialog Strategjik. Instituti kreu monitorime në Maqedoni, Serbi, Bosnjë dhe Hercegovinë dhe Kosovë nga 23 dhjetori 2023 deri në qershor të vitit 2024, duke analizuar 31.048 mesazhe në Telegram, 27.644 postime në Facebook, 478 video në YouTube dhe 62 media të përditshme, me faqet e tyre në Facebook dhe Instagram, me më shumë se 7.2 milionë ndjekës.

“Pavarësisht dallimeve midis katër vendeve të Ballkanit të analizuara në këtë raport, hulumtimi i ISD-së tregon se dezinformatat në rajon nxitet kryesisht nga politikanët kryesorë, partitë dhe mediat, shumë më tepër sesa nga aktorë të huaj shtetërorë dhe jo-shtetërorë. Megjithëse një numër aktorësh të tillë kanë lidhje të hapura ose të tërthorta me Rusinë, faqet mediatike dhe zërat e lidhur me Kremlinin kanë pasur sukses të kufizuar krahasuar me aktorët vendas, të cilët i kanë përdorur platformat e mediave sociale për të promovuar një sërë pretendimesh mashtruese ose haptazi të rreme, si dhe përmbajtje polarizuese, përfundon raporti i monitorimit.

Dezinformuesit më të mëdhenj, sipas hulumtimit për efektin e dezinformimit dhe ndikimeve të huaja, janë politikanët vendas, janë përgjigjur 89 përqind e të anketuarve, ndërsa dezinformatat përhapen kryesisht përmes mediave (85 për qind), rrjeteve sociale dhe portaleve të internetit (82 për qind).

Gjithsej 83 për qind e qytetarëve konsiderojnë se dezinformimi është një problem serioz, dhe çdo i anketuar i dytë ka deklaruar se të paktën një herë në javë ka vënë re një storje plotësisht të sajuar për qëllimet ose agjendat politike të dikujt.

Tre të katërtat e të anketuarve konsiderojnë se Qeveria duhet të marrë masa kundër dezinformimit, ndërsa të paktën dy të tretat konsiderojnë se është e rëndësishme që gazetarët të jenë profesionistë, të raportojnë vazhdimisht mbi dëmin e dezinformatave, të rritet ndërgjegjësimi për dezinformimin, të miratohet një ligj për mbrojtje nga dezinformimi, të promovohen njohuritë mediatike, të ketë një organizatë të pavarur që i verifikon informacionet dhe qytetarët t’i verifikojnë vetë informacionet e tyre.

Legjislacioni për të parandaluar dhe luftuar dezinformtat është rekomandim edhe i  raportit analitik mbi ndërhyrjet e huaja dhe manipulimin e informacionit, i cili, ndër të tjera, rekomandon edhe fushata edukative, dialog rajonal dhe mbështetje nga Bashkimi Evropian.

Elementet kryesore në luftën kundër dezinformatave janë qasja gjithëpërfshirëse e të gjithë shoqërisë, veprimi i koordinuar me një buxhet të përshtatshëm dhe proporcional, veprim i zgjuar dhe strategjik, si dhe një qasje e përbashkët strategjike rajonale, në kuadër të së cilës edhe një strategji të përbashkët rajonale, parashikon Udhërrëfyesi për Mbrojtjen e Demokracisë nga Kërcënimet e Informacionit i Rrjetit të Ballkanit Kundër Dezinformatave.

Nevoja e një qasjeje sistemore theksohet edhe në rekomandimet për ndërtimin e qëndrueshmërisë shoqërore, ndërsa parandalimi dhe sanksionimin ligjor i dezinformatave edhe në Raportin mbi hartëzimin e dezinformatave dhe të shoqërisë civile, i cili propozon edhe mbështetje për edukimin mediatik dhe rregullimin e platformave online.

Mënyra më e mirë për të parandaluar dezinformatat, sipas profesor Xhigall, është që thjesht të verifikohen informacionet:

“Në garën për lajme të shpejta dhe tërheqëse që duhet të tërheqin vëmendjen, ky rregull kyç shpesh anashkalohet, prandaj edhe ndodhin shumë raste të tilla. Është detyrë profesionale dhe etike e një gazetari të verifikojë lajmin, të gjejë burimet e informacionit dhe të nënshkruajë një lajm të botuar për të cilin ai do ta garantojë vërtetësinë dhe profesionalizmin e tij. Gazetarët duhet të jenë komunikues profesionistë që do të ndihmojnë që këto standarde të pranohen gjerësisht si një kusht i domosdoshëm që t’i besojmë kujtdo që publikon përmbajtje për të informuar publikun” – thotë profesor Xhigal.

Shkruan: Igor K. Ilievski

 

 

Të gjitha komentet dhe vërejtjet në lidhje me këtë dhe artikujt e tjerë të Vërtetmatës-it, kërkesat për korrigjime dhe sqarime, si dhe sugjerimet për verifikimin e deklaratave të politikanëve dhe premtimeve të partive politike, mund t’i dorëzoni përmes këtij formulari